Kryzys połowy wieku

Kryzys połowy życia – zagrożenie czy szansa na rozwój? (wg psychologii analitycznej C.G. Junga, koncepcji E. Eriksona i teorii Daniela J. Levinsona) – Agnieszka Branas (artykuł gościnny)

Rozwój potocznie kojarzy się raczej z początkowym okresem życia człowieka. Jednak wielu naukowców, między innymi: C. G. Jung, D. J. Levinson, E. H. Erikson w swych pracach wyraźnie podkreśla, iż osobowość człowieka rozwija się przez całe jego życie. Zgodnie z tymi koncepcjami w życiu każdego człowieka można wyszczególnić różne etapy tego rozwoju. Każdy nowy etap niesie ze sobą, nowe realia, nowe zadania rozwojowe, nowe zadania społeczne, czy oczekiwania społeczno-kulturowe, a także zmiany fizyczne dotyczące sprawności, kondycji i zdrowia.

Początkowy etap życia dorosłego człowieka skupia się na adaptacji do środowiska zewnętrznego. Ludzie skupiają się na wykształceniu, karierze zawodowej, założeniu rodziny oraz budowaniu różnego rodzaju więzi społecznych. Dzięki tej aktywności człowiek kształtuje swój wizerunek w odniesieniu do obowiązujących norm. Poprzez te liczne i pochłaniające role zaniedbywane są często indywidualne cechy osobowości.

Jak twierdzi C.G. Jung w dorosłym życiu „Człowiek ma dwa rodzaje celów, pierwszym z nich jest cel naturalny, spłodzenie potomstwa i zapewnienie mu opieki, co obejmuje konieczność zarobkowania i zdobywania pozycji społecznej. Kiedy cel ten zostanie zrealizowany, rozpoczyna się realizacja celu kulturowego. Pierwsza faza to przystosowanie do rzeczywistości zewnętrznej. Druga do rzeczywistości wewnętrznej.” (Jung 1933)

Wydaje się, iż realizacja tej drugiej kwestii w dużej mierze ma właśnie miejsce w okresie drugiej połowy życia. To właśnie w tym czasie, toczy się proces stawania się jednostki sobą, czyli indywidualną, niepodzielną całością, różniącą się od każdego innego człowieka (Jung 1933)

J. Levinson w swojej koncepcji biegu życia również podkreśla cykliczność okresów życia ludzkiego i zadań z nią związanych, które porównać można do zmian pór roku. Każdy z tych okresów ma swoją biopsychospołeczną odrębność i mimo osobniczych różnic można wskazać etapy wspólne. Centralnym zadaniem dorosłości zdaniem D. J. Levinsona jest integracja przeciwstawnych wewnętrznych tendencji konfliktów wymagających wypracowania nowej równowagi. Młodość-starość, destrukcja-twórczość, męskość-kobiecość, więź z otoczeniem-oddzielenie. Miarą sukcesu przemian połowy życia ma być skuteczność z jaką dana osoba potrafi zredukować te przeciwieństwa i zaakceptować każdą z nich jako integralną część samego siebie. (Oleś 2000)

Podobnego w tej kwestii spojrzenia na bieg ludzkiego życia możemy doszukiwać się w teorii E. H. Eriksona, który dzieląc dorosłość człowieka na trzy etapy; wczesna dorosłość, dorosłość i starość, podkreślał, iż każde wejście w następną fazę jest okresem zwrotnym w życiu jednostki i wymaga rozwiązania charakterystycznego dla niej konfliktu. Konfliktem rozwiązywanym w dorosłości jest produktywność a stagnacja.

Osiągnięcie przez człowieka wieku dorosłego, wiąże się zarówno z dającymi zaobserwować się zmianami fizycznymi, jak i często też zmianami osobowościowymi. Zmiany te dotyczą często nowych ról i sytuacji, co może powodować zachwianie dotychczasowej równowagi i narażenie jednostki na trud zmierzenia się z nowymi wyzwaniami, co często określane jest mianem okresu krytycznego lub kryzysu.

Jak pisze E.H. Erikson (1997)” Krytyczny – oznacza punkty zwrotne, momenty rozstrzygające pomiędzy postępem a regresją, integracją a opóźnieniem”

Słowo „kryzys” pochodzi z języka greckiego i oznacza, w sensie ogólnym, wybór, decydowanie, zmaganie się, walkę, ale i trudność niepokój, przełom, przesilenie. (Słownik PWN)

Kryzys połowy życia wynika z faktu, iż refleksja nad dotychczasowym życiem wymusza w człowieku zadanie sobie pytania o sens dalszego życia, cele, wartości, tożsamość i jakość relacji z otaczającym światem oraz stawianie pytań natury egzystencjalnej „kim jestem, dokąd zmierzam?”, „co naprawdę jest w życiu ważne?”. (Jung, 1933; Gould, 1972).

Oleś, ujmuje kryzys połowy życia jako „proces intensywnych i subiektywnie trudnych przemian osobowości, które dotyczą koncepcji siebie, świata wartości oraz zadań życiowych, a mogą wynikać z konfrontacji z faktem czasowej ograniczoności życia, rewaluacji dotychczas realizowanych dążeń życiowych i z konieczności adaptacji do zadań i ról typowych dla wieku średniego (P. K. Oleś, 2000).

Wynika z tego, iż zmiany zachodzące podczas tego etapu, często wywołują u ludzi refleksje dotyczące dotychczasowego życia. Patrząc krytycznie na swoje osiągnięcia ludzie dokonują bilansu tego co do tej pory się wydarzyło. Często towarzyszy temu niepokój, zaburzenia nerwicowe, problemy ze snem, wycofanie się z codziennej aktywności, a nawet skrajne zachowania nie adekwatne do wieku. Ten czas może być też pułapka utraty wiary, braku sensu, braku perspektyw, zatracenia się w poczuciu niewykorzystanych szans i porażki oraz braku nadziei na lepsze życie.

Duże znaczenie dla skali przeżywanych frustracji ma też to jak wyglądało nasze życie we wcześniejszych okresach i jak je postrzegamy w kontekście stawianych sobie celów.

Kryzys wieku średniego jako punkt zwrotny daje nam jednak szanse na autorefleksję, weryfikację dotąd zdobytych osiągnięć życiowych oraz adaptację w nieustająco zmieniającej się rzeczywistości. Stanowi więc można powiedzieć punkt, w którym musimy podjąć wybór jaką drogą dalej idziemy.

W tym momencie warto zwrócić uwagę na fakt, iż efekty zmian jakie się wydarzają w wyniku kryzysu mogą być postrzegane dwojako zarówno jako negatywne, jak i pozytywne. W dużej mierze od tego też zależy w jaki sposób kryzys ten zostanie rozwiązany.

Odnalezienie odpowiedzi na pojawiające się pytania związane z dalszą egzystencją może umożliwić człowiekowi dalszy rozwój, ale trudność lub brak tej odpowiedzi mogą rodzić frustrację, obniżenie nastroju, brak rozwoju, regres.

Wybór drugiego rozwiązania jest unikaniem konfrontacji z rzeczywistością i najczęściej prowadzi do negatywnych konsekwencji odbijających się na kondycji danej jednostki. Towarzyszą mu często stany niepokoju, znużenia, zmęczenia, braku nadziei i motywacji do działania.

Niestety często ludzie koncentrując się na swoich porażkach pogrążają się w smutku i rozpamiętywaniu straconych okazji co często prowadzi do depresji. Zdecydowanie korzystniejszym podejściem jest przyjęcie strategii postrzegania kryzysu w kategoriach szansy, a nie porażki. Jako możliwości na wkroczenie w nowy rozwojowy etap życia.

Obrazuje te podejścia odniesienie się do Eriksonowskiego konfliktu pomiędzy stagnacją, a produktywnością, czyli „wszystko co najlepsze już za mną; już nic nas dobrego nie spotka”, a podejściem „co jeszcze mogę dać” (Erikson,1997).

Rozsądniej jest zaakceptować to co nieuniknione. Postawić na wyciągnięcie wniosków i skupieniu się na poprawie tego co nas dotąd „uwierało”.

Pomaga nam w tym możliwość skorzystania z wielu lat doświadczeń i skorygowania według nich swoich oczekiwań. Zmierzania do równowagi między wewnętrznymi pragnieniami, a sytuacją zewnętrzną – społeczną. Skutkiem tych licznych doświadczeń jest też osiągnięcie pewnego stopnia niezależności i pewności siebie, co ułatwia podejmowanie ważnych dla siebie decyzji na dalsze życie.

Nowe wybory na tym etapie życia nie podlegają już tak znacznej presji społecznej np. rodzicielskiej. W większym stopniu potrafimy też określić swoje preferencje np. wiemy, co sprawia nam większą przyjemność. W wyborach tych towarzyszy nam więc zdobyta do tej pory wiedza wsparta o doświadczenie. Często klarują się też nasze oczekiwania, co związane jest z rozwojem dojrzałej osobowości. W wyborach nie przeszkadza nam ślepa młodzieńcza ambicja.

Kładziemy wtedy większy nacisk na samoświadomość i samorealizację co może nam pozwolić na spojrzenie bardziej łagodnym okiem na doświadczenie kryzysu.

Może być to szansa na indywidualny rozwój, bo człowiek mimo starzenia się zachowuje duży potencjał w działaniu. Konieczne jest jednak na nowo ustalić swoje cele na przyszłość. Potrzeba ponownej adaptacji wiąże się z trudnościami i wymaga świadomego wysiłku. Trud ten może jednak zaowocować. Osobowość człowieka otwiera się na wcześniej tłumione potrzeby. Dotychczasowe zainteresowania zastępują nowe, bardziej indywidualne. Jednostka skupia się samorealizacji. Rozpatrywane są potrzeby duchowe i kulturowe.

Kryzys połowy wieku pozwala wykrzesać wiele energii do wykonywania nowych i nietypowych czynności.

Jak zauważył D. J. Levinson, kobiety w tym czasie stają się bardziej przedsiębiorcze, nastawione są na rozwój indywidualny. Odkrywają one w sobie męski pierwiastek. Rozwój osobowości u mężczyzn zmierza natomiast w kierunku większej uczuciowości, poszanowania wartości rodzinnych oraz koncentracji na relacjach interpersonalnych.

Możemy dopatrzeć się tu związków z Jungowską koncepcją archetypu Animy i Animusa, która mówi o obecności w każdym z nas tych dwóch pierwiastków męskiego i kobiecego i ich wzajemnym przenikaniu się.

Kryzys jest doświadczeniem życiowym z którego można wynieść wiele pozytywnych dla siebie nauk. Nauka ta jest jednak procesem trudnym, i wymagającym od człowieka pełnego zaangażowania i poświęceń. Jednak umożliwia ona rozwój osobowy, który jest naturalnym procesem. Doświadczenie kryzysu daje możliwość wzmocnienia osobistego oraz weryfikację negatywnych schematów zachowań. Człowiek dokonuje przewartościowania życiowych celów, a także nabywa nowe umiejętności pozwalające na prawidłowe funkcjonowanie na dalszym etapie swojego życia.

Lindemann podkreślał, że kryzys można postrzegać jako normalną reakcję ludzką na nie codzienne doświadczenia. Ludzie spotykający się w życiu z nowym doświadczeniem początkowo nie czują komfortu. Jednak tylko intensywne, ekstremalne doznania mogą wzbudzić w człowieku aktywną postawę, która zmusza do rozwoju.

W podejściu nastawionym na zmiany i rozwój też może kryć się niebezpieczeństwo. Jedną z pułapek jest chęć szybkiej i całościowej zmiany warunków zewnętrznych, wynikiem której ma być odnalezienie swojego autentycznego ja, które z różnych przyczyn nie zostało dotąd odkryte. Zjawisko to nazywamy syndromem Gauguina. Osoba usiłuje odnaleźć swoje autentyczne ja – wytworzyć nową tożsamość, niestety czyni to poprzez zmianę środowiska a nie przez samopoznanie czy autorefleksję. Człowiek zmieniając swą sytuację zewnętrzną ma na celu spowodowanie swojej przemiany wewnętrznej. Niestety taki schemat postępowania często kończy się rozczarowaniem. (Oleś 2000)

Podstawowym działaniem, które pozwoli nam na uniknięcie tej pułapki jest poświęcenie uwagi i czasu na samoobserwację zastanowienie się nad ważnymi dla nas celami obserwacja swoich emocji myśli i wartości. Nieodzowne jest też otwarcie się na zmiany i rezygnacja z utartych schematów postępowania które do tej pory okazały się zawodne.

W okresie kryzysu połowy życia wielu ludzi konfrontuje się z faktem, że prawdopodobnie połowę czasu mają już za sobą i że czas jaki im pozostał na realizację tego, co chcą jeszcze osiągnąć jest ograniczony. Następuje konfrontacja ze śmiercią. Wiek średni to w wielu przypadkach okres zmian sytuacji życiowej: dorastania, a następnie odchodzenia dzieci z domu, nierzadko chorób i śmierci rodziców oraz zmiany pozycji zawodowej. Kryzys środka życia wiąże się z poczuciem niespełnienia, związanym z brakiem realizacji pewnych aspektów siebie. Często jest to okres dokonywania bilansu dotychczasowych osiągnięć i konfrontacji ich z wcześniejszymi planami. Wiąże się również z koniecznością postawienia celów na „drugą połowę życia” (Kałużna-Wielobób 2014).

Przełom połowy życia powinniśmy postrzegać raczej w kategoriach wyzwania i szansy, a nie zagrożenia Dokonując powyższej analizy nasuwa się jednoznaczny wniosek, iż najkorzystniejszym dla człowieka patrzeniem na zmiany, które pojawiają się w okresie połowy życia jest zaakceptowanie i pogodzenie się z nieuniknionymi następstwami czasu, ale i spojrzenie z nadzieją na otwierające się nowe możliwości. Zweryfikowanie dotychczasowych działań pod kątem nowych spojrzeń i możliwości, które pojawiają się na tym etapie ukierunkowuje nas na szukanie nowych rozwiązań które zapewnią nam harmonijny i satysfakcjonujący nas rozwój. Efektem dobrze rozwiązanego kryzysu są więc konstruktywne rozwiązania dające szczęście i pozytywny bagaż na przyszłe etapy naszego życia.

Bibliografia

Brzezińska A.I. (2005). Psychologiczne portrety człowieka. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne

Kałużna – Wielobób. A. (2009) Typy „marzycielek” wśród kobiet w wieku średnim. Roczniki Psychologiczne, Tom XII (2)

Kałużna – Wielobób A. (2014) Kryzys połowy życia u kobiet – specyfika, problematyka, i formy pomocy.

Oleś. P. (2000). Psychologia połowy życia. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL

Oleś. P. (2005). Wprowadzenie do psychologii osobowości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar

Leave A Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *